De koninklijke weg bij het determineren van planten en vogels

Maarten Fischer
mei 2021

Introductie

Nu door omstandigheden onze mogelijkheden om te reizen wat beperkt zijn, en wij zelf ook een dagje ouder worden, besteden velen van ons in de praktijk vaak heel wat tijd aan bijvoorbeeld insecten, vogels, planten en schelpen. Het gereedschap dat men tegenwoordig gebruikt bij het determineren van planten en vogels, is aan de meesten bekend. Er zullen echter ook geologen zijn, die de moderne ontwikkelingen op dit gebied niet bijgehouden hebben, terwijl ze in wezen wél geïnteresseerd zijn. De hierna volgende aantekeningen over dit onderwerp bieden hen wellicht een nieuw en vrolijk perspectief. 

De koninklijke weg

Aristoteles gaf (ca 340 v. Chr) les aan het hof van Macedonië, onder meer in de wiskunde. De oppermachtige vorst meende dat Aristoteles het voor hém en zijn zoon maar een beetje makkelijker moest maken. Aristoteles antwoord iets in de geest van: “Sire er is geen koninklijke weg in de wiskunde, iedereen —slaven en koningen— moet hetzelfde pad volgen.” Dat was een levensgevaarlijk antwoord, want de vorst was niet gewend tegengesproken te worden. Maar goed; de volgende ochtend gingen ze gewoon verder met de lessen.
Hieraan moest ik denken bij het determineren van planten en vogels.

Het determineren van planten

Heukels’ Schoolflora van Nederland

Herinner je je nog de Heukels’ Schoolflora van Nederland die in 1883 voor het eerst verscheen en die werd herdrukt en bijgewerkt tot de 18e druk in 1933: alleen maar tekst, geen tekeningen of foto’s. Later volgde de Geïllustreerde Schoolflora van Nederland (van af 1900) en de Beknopte Schoolflora (van af 1932).

De Heukels’ Flora heeft zich in de loop der tijd verder ontwikkeld tot de belangrijkste flora van Nederland. De flora is tegenwoordig ook verkrijgbaar op cd-rom en in een Mac- en Windows-versie. De plantenwereld werd hierdoor steeds toegankelijker en het determineren werd zo heel wat makkelijker dan voorheen. De 24e editie (Heukels’ Flora van Nederland, Leni Duistermaat, 2020, Noordhoff, 841 p.) is weer een indrukwekkend en schitterend naslagwerk.

Geïllustreerde Flora van Nederland van Heimans, (Heinsius) en Thijssen

Naast de Heukels was er altijd voor de geïnteresseerder leek de Geïllustreerde Flora van Nederland van Heimans, (Heinsius) en Thijssen. Dit boek met zijn vreemde ‘oblong’- formaat (waardoor er direct naast de tekst plaats was voor aansluitende tekeningen) verscheen voor het eerst in 1899 en werd bewerkt en herdrukt tot in de jaren negentig van de vorige eeuw. Bij de determinatie maakt men vooral gebruik van de tekeningen en van met het blote oog zichtbare morfologische kenmerken. Dat neemt niet weg, dat het ook met deze flora nog een heel werk was om een plant goed op naam te brengen; zie bijvoorbeeld:

63
A. Eén stamper, met één stijl en 5 stempels; vrucht in de vorm van een ooievaarskop. Kelkbladblaadjes geheel los van elkaar. Zie fig. blz. 557, Ooievaarsbekfamilie
B. Stamper en vrucht anders; kelkblaadjes onderling samenhangend 64

Met cd-rom’s en internet-versies zit je tegenwoordig als het ware op fluweel, maar de laatste tijd heeft men nog een stapje verder gezet via de mobiele telefoon:

Er zijn tegenwoordig diverse app’s die geheel automatisch de determinatie tot stand brengen. Degeen die mij het beste bevalt is PlantNet. Na het openen van dit programmaatje maak je met je mobiel een foto en geeft opdracht die te gebruiken; er wordt nu een database afgezocht en geheel automatische volgt de determinatie met Latijnse naam en al.

Wel, dit zou je met recht een koninklijke weg kunnen noemen. En het geeft, dat kan ik je verzekeren, onnoemelijk veel plezier. Op mijn wandelingetjes maak ik soms een foto of ik pluk het een en ander en maak de foto thuis. Na de determinatie kijk ik zo nodig nog even in de boeken, om wat meer over mijn nieuwe vondst te lezen. Het is werkelijk geweldig hoe makkelijk je hiermee vordert.

Het determineren van vogels

Meestal hoor je heel veel meer vogels dan je ziet: maar welke vogels?

Ik begon op school met het onvolprezen boekje ‘Zien is Kennen’ van Binsbergen en Mooy. Daarin wordt de roep van een opvliegende Fazant beschreven als ‘het geluid van twee koperen staven die op elkaar vallen’. Ja, mijn pad ging niet over rozen.

Er volgde tot op de dag van vandaag een oneindige reeks van vogelboeken, maar de grootste volgende mijlpaal was voor mij —en voor tal van anderen— ongetwijfeld Peterson’s Vogelgids:
* Peterson, Mountfort & Hollom: A Field Guide to the BIRDS OF BRITAIN AND EUROPE, 1954.
* Peterson, Mountfort & Hollom: VOGELGIDS voor alle in ons land en overig Europa voorkomende vogelsoorten (vertaald en voor Nederland en bewerkt door J.Kist)

Met de beschrijving van de vogelgeluiden schoot je ook met de Peterson niet veel op.

Vervolgens kwamen er boeken met achterin een CD met vogelzang óf, nog iets later, met een link naar een vogelgeluid-website. En nu, vandaag de dag, gaat de determinatie via een app —net als bij de planten— automatisch. Het liefst gebruik ik TjilpOMatic.
Ik loop nu met mijn mobiel door het bos. Als ik een vogel hoor die ik niet ken, neem ik zijn zingen op. Vervolgens vind de determinatie automatisch plaats en ‘zie ik hem voor me’.

Slotwoord

TjilpOMatic app
PlantNet app

De twee hier beschreven determinatie-app’s geven, ook als jezelf niet erg mobiel bent, een fascinerend perspectief. Gisteren hoorde ik eindelijk weer eens de Tjiftjaf; de laatste keer hiervoor dat ik hem hoorde, was ik ca. vijftien jaar.

Tenslotte: Als je nu in TjilpOMatic het geluid van de Fazant beluistert, dan blijkt de beschrijving van het geluid in ‘Zien is Kennen’ —zie hierboven— helemaal zo gek nog niet.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.